
Tarcica – co to właściwie jest i dlaczego jedno słowo obejmuje tak różne wyroby? Pytają o to inwestorzy, którzy trafili na nie w projekcie lub ofercie. Najkrócej: tarcica to drewno okrągłe przetarte na pilarkach. Pod tą nazwą kryje się jednak wszystko od cienkiej deseczki po belkę grubszą niż 100 mm, a oferty różnią się gatunkiem, obróbką, wilgotnością i klasą. Poniżej porządkujemy te pojęcia po kolei – od sortymentów aż po to, co podać tartakowi w zapytaniu. Piszemy z perspektywy rodzinnego tartaku, który od 1990 roku pracuje w Studzionce pod Pszczyną.
Tarcica – co to jest i czym różni się od drewna okrągłego
Odpowiedź na pytanie, co to jest tarcica, zaczyna się od surowca. Tarcica to wyrób powstały z przetarcia drewna okrągłego, czyli kłód, na pilarkach ramowych (trakach), taśmowych lub tarczowych. Kłoda to surowiec, tarcica – produkt. Ogólne pojęcia dotyczące drewna okrągłego i tartego, używane w normach europejskich, porządkuje dziś norma EN 844.
Droga od kłody do gotowego materiału prowadzi w tartaku przez trzy strefy: skład surowca, halę tartaczną i skład tarcicy. Świeżo przetarte drewno zwykle najpierw sezonuje się w sztaplach, co zmniejsza naprężenia i paczenie, a potem suszy – najczęściej w suszarniach komorowych. U nas też suszymy w komorach.
Rodzaje tarcicy według obróbki
Sortymenty drewna tartego dzielą się na tarcicę nieobrzynaną i obrzynaną.
Tarcica obrzynana i nieobrzynana
Tarcica nieobrzynana powstaje przez przetarcie jednokrotne. Ma obrobione dwie równoległe powierzchnie, a krawędzie boczne pozostają obłe, z korowiną. Taki materiał wykorzystuje się m.in. w stolarstwie. Obrzynana jest obrobiona ze wszystkich stron i ma regularny przekrój – do niej należą m.in. listwy, łaty, krawędziaki i belki.
Tarcica strugana i surowa
Drugi podział to wykończenie powierzchni. Przygotowujemy tarcicę struganą i surową, a także elementy strugane. Różnice między tymi wariantami opisaliśmy szczegółowo w artykule o kantówce drewnianej. Wszystkie warianty obróbki, które przygotowujemy, znajdziesz na stronie tarcica konstrukcyjna i stolarska.
Sortymenty tarcicy – od deseczki po belkę
Sortyment to nazwa materiału, która mówi o jego przekroju. W branży i w podręcznikach stolarstwa wciąż używa się tradycyjnego podziału z dawnej normy PN-75/D-01001 (wycofanej w 2002 r.). Obecną terminologię europejską porządkuje EN 844.
Sortymenty tarcicy nieobrzynanej i obrzynanej
Z tarcicy nieobrzynanej ogólnego przeznaczenia wyróżnia się trzy sortymenty: deseczki, deski i bale. Tarcica obrzynana daje ich więcej: deseczki, deski, bale, listwy, łaty (nazywane też graniakami), krawędziaki i belki.
Kształt przekroju podpowiada zastosowanie. Przekroje w kształcie wydłużonego prostokąta wykorzystuje się jako materiał okładzinowy, a przekroje zbliżone do kwadratu – w konstrukcjach budowlanych.
| Sortyment (tarcica obrzynana) | Grubość | Szerokość |
|---|---|---|
| Deseczki | 5–13 mm | od 50 mm |
| Deski | 16–50 mm | od 80 mm (grubość poniżej 30 mm) lub od 100 mm (grubość od 30 mm) |
| Bale | 50–100 mm | od dwukrotności grubości |
| Listwy | od 16 do poniżej 30 mm | od jednokrotności grubości do poniżej 80 mm |
| Łaty (graniaki) | od 32 do poniżej 100 mm | od jednokrotności grubości |
| Belki | powyżej 100 mm | od 200 mm do 2,5-krotności grubości |
Tradycyjny podział z dawnej normy PN-75/D-01001 (wycofanej w 2002 r.). W handlu nazwy bywają używane luźniej, dlatego w zamówieniu zawsze podawaj wymiary liczbowo.
Krawędziaków nie ujęto w tabeli. Standardowe wymiary belek omawiamy osobno w tekście belki drewniane – wymiary.
Jak policzyć metry sześcienne tarcicy
Miąższość tarcicy, czyli jej objętość, podaje się w metrach sześciennych. Liczy się ją prosto: grubość razy szerokość razy długość jednej sztuki. Haczyk tkwi w jednostkach – grubość i szerokość podaje się w milimetrach, a długość w metrach, więc wzór wygląda tak:
m³ = grubość [mm] × szerokość [mm] × długość [m] / 1 000 000
Przykład: deska 25 × 150 mm o długości 4 m to 25 × 150 × 4 / 1 000 000 = 0,015 m³. Na 1 m³ potrzeba więc ok. 67 takich desek. Dla całej partii mnożysz wynik dla jednej sztuki przez liczbę sztuk.
Tarcica według przeznaczenia – konstrukcyjna, stolarska i specjalna
Tarcica konstrukcyjna (budowlana)
Tarcica konstrukcyjna trafia do elementów, które przenoszą obciążenia – najczęściej są to przekroje zbliżone do kwadratu. Poza gatunkiem i wymiarem liczy się tu klasa wytrzymałości. To, co przygotowujemy do konstrukcji, opisujemy na stronie drewno konstrukcyjne.
Столярные пиломатериалы
Do stolarstwa trafia m.in. tarcica nieobrzynana ogólnego przeznaczenia. Materiał do wnętrz musi być dobrze wysuszony: tarcica przeznaczona do pomieszczeń ogrzewanych powinna mieć wilgotność ok. 8–12%.
Tarcica specjalnego przeznaczenia
Wśród sortymentów iglastych specjalnego przeznaczenia wyróżnia się tarcicę lotniczą, okrętową, wagonową, rezonansową, podłogową i konstrukcyjną. Wśród liściastych – tarcicę dębową eksportową i tarcicę do wyrobu instrumentów muzycznych.
Gatunki tarcicy – iglaste, liściaste i egzotyczne
Gatunek decyduje o gęstości, trwałości i wyglądzie drewna.
Tarcica z drewna iglastego
W klasyfikacji gatunkowej tarcica iglasta dzieli się na dwie grupy: sosnowo-modrzewiową i świerkowo-jodłową. W naszej ofercie są sosna, świerk i modrzew.
Sosna jest miękka i łatwa w obróbce. Zawiera dużo żywicy, ale jest podatna na atak grzybów i owadów. Świerk jest średnio miękki, ma widoczne kanały żywiczne i – podobnie jak sosna – jest podatny na grzyby i owady. Szczególnie trwały nie jest. Modrzew wyróżnia się na tym tle: jego drewno jest bardzo trwałe.
Sosna czy świerk? Czym w praktyce różnią się te dwa najpopularniejsze gatunki iglaste i kiedy wybrać który, opisujemy osobno: sosna a świerk.
Tarcica liściasta
Dąb jest drewnem ciężkim i bardzo trwałym, zawiera garbniki. Stosuje się go na konstrukcje wewnętrzne i elementy wykończeniowe, a także na belki podwalinowe, słupy ogrodzeniowe, schody zewnętrzne, tarasy, okna i drzwi.
Buk jest bardzo twardy i ciężki, ale nieodporny na czynniki atmosferyczne i silnie pracuje przy zmianach wilgotności; łatwo gnie się pod wpływem pary. Jesion jest niezbyt odporny na warunki atmosferyczne; stosuje się go we wnętrzach. Brzoza jest jasna i średnio twarda – nie poleca się jej do konstrukcji. Olcha jest lekka i miękka; bardzo dobrze znosi zanurzenie w wodzie, ale w innych warunkach jest mniej trwała. Z liściastych mamy w ofercie dąb, buk, jesion, brzozę, olchę i topolę.
Экзотические пиломатериалы
Z gatunków egzotycznych w naszej ofercie są tek, iroko, merbau, wenge, paulownia (Oxytree) i bambus. O dostępność i parametry konkretnego gatunku zapytaj nas przy zamówieniu – doradzimy przy doborze materiału.
| Gatunek | Gęstość w stanie powietrzno-suchym (wg klasyfikacji F. Krzysika; sosna – wg nowszych danych) | Trwałość naturalna (wg podręcznika MEN; w nawiasie klasa wg PN-EN 350) | Cechy i typowe zastosowania |
|---|---|---|---|
| Сосна | 0,51–0,55 g/cm³ | średnio trwała (3–4) | miękka, łatwa w obróbce, żywiczna |
| Ель | 0,41–0,50 g/cm³ | średnio trwały (4) | średnio miękki, widoczne kanały żywiczne |
| Лиственница | 0,61–0,70 g/cm³ | bardzo trwały | bardzo duża trwałość |
| Дуб | 0,71–0,80 g/cm³ | bardzo trwały | konstrukcje wewnętrzne, wykończenie, schody zewnętrzne, tarasy, okna, drzwi |
| Buk | 0,71–0,80 g/cm³ | średnio trwały | wykończenie, stolarstwo, gięcie parą |
| Jesion | 0,71–0,80 g/cm³ | średnio trwały | schody, podłogi, parkiet, boazerie |
| Brzoza | 0,61–0,70 g/cm³ | nietrwała | wykończenie wnętrz, nie do konstrukcji |
| Olcha | 0,41–0,50 g/cm³ | nietrwała | lekka, łatwa w obróbce, znosi zanurzenie w wodzie |
O zabezpieczaniu drewna mniej trwałego piszemy w artykule o impregnacji drewna konstrukcyjnego.
Klasy tarcicy – klasa wyglądu to nie klasa wytrzymałości
Słowo „klasa” przy tarcicy oznacza dwie różne rzeczy. Jedna klasyfikacja opisuje, jak drewno wygląda, druga – jakie obciążenia przeniesie.
Klasy jakości tarcicy ogólnego przeznaczenia i ich znakowanie
W krajowej klasyfikacji jakościowej tarcicy iglastej ogólnego przeznaczenia wyróżnia się cztery klasy; przy ocenie bierze się pod uwagę m.in. sęki i zgniliznę. Klasę oznacza się barwnym punktem na czole sztuki: klasa I – niebieski, II – zielony, III – czerwony, IV – czarny. Żółty punkt oznacza, że tarcicę zabezpieczono środkami antyseptycznymi.
Klasy wyglądu: PN-EN 1611-1 i EN 975-1
PN-EN 1611-1 to europejska klasyfikacja wyglądu tarcicy iglastej – europejskich świerków, jodeł, sosen i daglezji. Oznaczenie G4 mówi, że ocenie podlegają płaszczyzny i krawędzie, a G2 – że sęki ocenia się na dwóch płaszczyznach. Po nim następuje cyfra od 0 do 4, przy czym 0 oznacza najwyższą jakość. Przykład: G4-2. Dla tarcicy liściastej z dębu i buku odpowiednikiem jest EN 975-1.
Dla kupującego najważniejsze jest jedno: PN-EN 1611-1 to klasyfikacja wyglądu. Klasy wytrzymałości drewna konstrukcyjnego określa osobny system – PN-EN 338 wraz z sortowaniem według PN-EN 14081-1. Oznaczenia G4-2 i C24 pochodzą więc z dwóch różnych systemów.
Tarcica konstrukcyjna: sortowanie wytrzymałościowe
W Polsce normą sortowania wizualnego tarcicy konstrukcyjnej jest PN-D-94021, z klasami KW (wyborowa), KS (średnia) i KG (niższej jakości). Europejska PN-EN 14081-1 reguluje sortowanie drewna konstrukcyjnego o przekroju prostokątnym – wizualne lub maszynowe. Klasy wytrzymałości określa PN-EN 338: litera C oznacza drewno głównie iglaste, D – liściaste, np. C24. Klasy sortowania wizualnego i gatunki przypisuje do klas wytrzymałości PN-EN 1912, a projektowanie konstrukcji drewnianych opiera się na Eurokodzie 5 (PN-EN 1995-1-1). Co oznacza C24 i jak czytać oznakowanie, wyjaśniamy w artykule o drewnie C24.
Tarcica sucha czy mokra – co mówi wilgotność
Tarcica prosto spod piły jest za wilgotna do dalszej obróbki. Trzeba ją wysuszyć. Do pomieszczeń ogrzewanych potrzebna jest wilgotność ok. 8–12%, zależnie od gatunku – taki poziom uzyskuje się suszeniem sztucznym, w suszarniach.
Dla drewna konstrukcyjnego punktem odniesienia jest załącznik krajowy NA.8.1 do PN-EN 1995-1-1. Zaleca on, by wilgotność drewna litego na elementy konstrukcyjne nie przekraczała 18% w konstrukcjach chronionych przed zawilgoceniem i 23% w konstrukcjach na otwartym powietrzu. Drewno konstrukcyjne suszymy w komorach do wilgotności 15–18%, a w ofercie mamy zarówno tarcicę suchą, jak i mokrą. Jak wilgotność przekłada się na skurcz i paczenie elementów, pokazujemy w tekście o kantówce – wymiarach i wilgotności.
Zastosowania tarcicy – konstrukcje i stolarka
O zastosowaniu tarcicy decydują trzy rzeczy: przekrój, gatunek i wilgotność.
- Konstrukcje budowlane – tarcica konstrukcyjna o przekrojach zbliżonych do kwadratu. Z niej powstają m.in. фермы крыши.
- Okładziny i szalunki – przekroje w kształcie wydłużonego prostokąta, czyli przede wszystkim деревянные доски, w tym deski szalunkowe.
- Stolarstwo i wykończenie wnętrz – tarcica stolarska, suszona; z liściastych m.in. jesion, buk i brzoza.
- Na zewnątrz – gatunki o dużej trwałości naturalnej, jak modrzew i dąb (dąb m.in. na tarasy, schody zewnętrzne i słupy ogrodzeniowe), albo drewno odpowiednio zabezpieczone.
Jak zamówić tarcicę – co podać tartakowi
Przed wysłaniem zapytania przygotuj:
- Gatunek – np. sosna, świerk, modrzew, dąb.
- Sortyment i wymiary – grubość × szerokość × długość, liczbowo, nie tylko nazwą sortymentu.
- Obróbkę – obrzynana czy nieobrzynana, strugana czy surowa.
- Wilgotność – wartość liczbową albo przeznaczenie: wnętrze ogrzewane, konstrukcja pod dachem, otwarte powietrze.
- Klasę – wyglądu (np. G4-2) przy elementach widocznych albo wytrzymałości (np. C24) przy konstrukcji; tu kieruj się projektem.
- Ilość – w metrach sześciennych albo w sztukach (wzór podaliśmy wyżej).
- Miejsce dostawy – jeśli potrzebujesz transportu.
Na tej podstawie przygotowujemy indywidualną wycenę – dlatego w artykule nie podajemy cen. Jeśli nie wiesz, którą klasę lub wilgotność wybrać, pomożemy dobrać materiał.
Szukasz tarcicy z tartaku na Śląsku? W J. B. Tartak w Studzionce pod Pszczyną przygotowujemy tarcicę z gatunków iglastych, liściastych i egzotycznych – obrzynaną i nieobrzynaną, struganą i surową, konstrukcyjną i stolarską, suchą i mokrą. Doradzimy przy doborze materiału, możesz zamówić próbki, a dostawę zorganizujemy. Zapytanie wyślesz przez formularz kontaktowy.
Co to jest tarcica – najczęstsze pytania
Czym różni się tarcica od drewna okrągłego?
Drewno okrągłe to kłody, czyli surowiec, który trafia do tartaku. Tarcica to produkt powstały z jego przetarcia na pilarkach ramowych, taśmowych lub tarczowych. Ma co najmniej dwie obrobione równoległe powierzchnie, a w wersji obrzynanej – wszystkie.
Czym różni się tarcica obrzynana od nieobrzynanej?
Tarcica nieobrzynana ma obrobione dwie równoległe powierzchnie, a jej krawędzie boczne pozostają obłe, z korowiną. Obrzynana – wszystkie. Nieobrzynaną stosuje się m.in. w stolarstwie. Do obrzynanej należą m.in. listwy, łaty, krawędziaki i belki.
Czy klasa G4-2 to to samo co klasa C24?
Nie. G4-2 to oznaczenie z klasyfikacji wyglądu tarcicy iglastej według PN-EN 1611-1: opisuje, które powierzchnie oceniano i jak wypadła ta ocena. C24 to klasa wytrzymałości według PN-EN 338, przypisywana po sortowaniu wytrzymałościowym zgodnym z PN-EN 14081-1. To dwa osobne systemy, więc przy drewnie na konstrukcję sprawdzaj klasę wytrzymałości wskazaną w projekcie.
Jaką wilgotność powinna mieć tarcica?
Zależy od przeznaczenia. Tarcica suszona do pomieszczeń ogrzewanych powinna mieć wilgotność ok. 8–12%, zależnie od gatunku – taki poziom uzyskuje się suszeniem sztucznym. Dla drewna konstrukcyjnego załącznik krajowy NA.8.1 do Eurokodu 5 zaleca maksymalnie 18% w konstrukcjach chronionych przed zawilgoceniem i 23% na otwartym powietrzu.
Jak obliczyć, ile metrów sześciennych tarcicy zamówić?
Pomnóż grubość i szerokość w milimetrach przez długość w metrach, a wynik podziel przez 1 000 000 – otrzymasz objętość jednej sztuki w m³. Deska 25 × 150 mm o długości 4 m ma 0,015 m³. Wynik pomnóż przez liczbę potrzebnych sztuk.
Szukasz tarcicy na budowę albo do pracowni? J. B. Tartak (TARTAK BIAŁAS) to rodzinny tartak, który od 1990 roku działa w Studzionce pod Pszczyną, w województwie śląskim. Opisz, czego potrzebujesz – gatunek, wymiary, wilgotność i ilość – i wyślij zapytanie przez stronę kontaktową. Przygotujemy wycenę i zorganizujemy transport.
